1 Het zelfbewustzijn van het jodendom

KRITISCHE HERWAARDERING

Hoewel de in dit boek gebruikte methode voornamelijk die van de zelfkennis is, bestaat er een andere benadering die we in gedachten moeten houden. De godsdienstfilosofie hoort op twee manieren te worden beoefend: als een grondig verstaan van de godsdienst in de termen naar zijn eigen geest en als een kritische herwaardering van de godsdienst uit wijsgerig oogpunt. Dit betekent een poging van de godsdienst om zijn aanspraken te rechtvaardigen; om zijn geldigheid uiteen te zetten, niet alleen zijn bruikbaarheid. Er zijn valse profeten zoals er ware zijn; er zijn valse godsdienstige uitgangspunten zoals er ware zijn. Wanneer een godsdienst beweert waar te zijn, is hij verplicht een maatstaf voor zijn geldigheid te bieden, hetzij in termen van concepten, hetzij in termen van gebeurtenissen.

Een kritische herwaardering van de godsdienst is noodzakelijk geworden door onze huidige wijze van denken. We kunnen niet ons kritisch vermogen blijven gebruiken in alles wat we ondernemen en tegelijkertijd afzien van het opwerpen van vragen over de godsdienst. 'Ons tijdperk is het tijdperk van kritiek, waar alles aan onderworpen moet worden. De heiligheid van de godsdienst en het gezag van de wetgeving worden door velen beschouwd als gronden tot vrijwaring van de beoordeling door dit gerecht. Maar als ze gevrijwaard worden, worden ze het voorwerp van een gerechtvaardigde achterdocht en kunnen zij geen aanspraak maken op ongeveinsde eerbied, die de rede alleen toekent aan wat de proef heeft doorstaan van een ongehinderd en openbaar onderzoek', schrijft Kant.5

Kritiek op de godsdienst moet zich niet alleen uitstrekken over zijn grondaanspraken, maar over al zijn uitingen. De godsdienst staat bloot aan vertekening van buiten en aan bederf van binnen. Omdat hij veelvuldig wezensvreemde ideeën overneemt, is het nodig om verschil aan te brengen tussen de echte en de valse. Bovendien kunnen bijgeloof, trots, eigendunk, vooroordeel en platvloersheid de beste tradities bezoedelen. Geloofsijver kan ontaarden in dweperij. Daarom kunnen de kritiek van de rede, de uitdaging en de twijfel van de ongelovige meer bijdragen aan de ongeschonden toestand van het geloof dan het kinderlijk vertrouwen op het eigen geloof.

Abraham Joshua Heschel:
God zoekt de mens

Een filosofie van het jodendom

Vertaald uit het Engels door Daniël Mok

Fenomenologische klassieken deel 4