2 Wegen naar Zijn aanwezigheid

2.1    DE BIJBEL IS AFWEZIG

Als we de westerse filosofie lezen, ontmoeten we steeds opnieuw Plato of Aristoteles, de stoïcijnen of de neoplatonisten. De geest van hun denken zweeft boven elke bladzijde van de wijsgerige geschriften. Tevergeefs zouden we echter naar de bijbel uitzien in de uithoeken van de westerse metafysica. De profeten zijn afwezig als de filosofen over God spreken.

Met de afwezigheid van de bijbel in de geschiedenis van de filosofie doelen we niet op verwijzingen of citaten; nu en dan zijn bijbelse passages opgenomen. We bedoelen de geest, de denkwijze , de manier van kijken naar de wereld, naar het leven; de fundamentele veronderstellingen voor beschouwingen over het zijn, over waarden, over zin. Sla een willekeurig boek over de geschiedenis van de filosofie op. Thales of Parmenides zijn er, maar zijn Jesaja of Elia, Job of de Prediker ooit vertegenwoordigd? Het gevolg van dit weglaten is dat de fundamentele veronderstellingen van de westerse filosofie eerder van het Griekse dan van het Hebreeuwse denken zijn afgeleid.

In het wijsgerig denken hebben twee benaderingen van de bijbel de overhand. De eerste benadering beweert dat de bijbel een onnozel boek is en bestaat uit poëzie of mythologie. Hoe mooi hij ook is, hij moet niet ernstig worden genomen want zijn denken is primitief en onrijp. Hoe zou men de bijbel kunnen vergelijken met Hegel of Hobbes, John Locke of Schopenhauer? De vader van de geringschatting van de intellectuele betekenis van de bijbel is Spinoza, die verantwoordelijk is voor vele verkeerde voorstellingen van de bijbel in filosofie en exegese.

De tweede benadering beweert dat Mozes dezelfde ideeën onderwees als Plato of Aristoteles en dat er geen serieus verschil is tussen het onderricht van de filosofen en het onderricht van de profeten. Het verschil is, zo beweert men, louter een kwestie van uitdrukking en stijl. Aristoteles bij voorbeeld gebruikte ondubbelzinnige termen, terwijl de profeten zich van beeldspraak bedienden. De vader van deze benadering is Philo. De theologie werd overheerst door de theorie van Philo, terwijl de filosofie in het algemeen de houding van Spinoza aannam (Zie voor de houding van Spinoza p. 359 e.v.).

Er bestaat een verhaal over een aankomende journalist die een bruiloft moest verslaan. Toen hij terugkwam, zei hij teneergeslagen dat hij geen verhaal kon maken omdat de bruidegom niet was komen opdagen...Het is waar dat men vergeefs naar een filosofische woordenschat in de bijbel zoekt, maar de toegewijde onderzoeker moet niet uitkijken naar wat hij al heeft. De categorieën waarbinnen de wijsgerige beschouwing van de godsdienst zich volstrekt, zijn eerder ontleend aan Athene dan aan Jeruzalem. Het jodendom is een confrontatie met de bijbel, en een filosofie van het jodendom moet een confrontatie zijn met de gedachtewereld van de bijbel.

Abraham Joshua Heschel:
God zoekt de mens

Een filosofie van het jodendom

Vertaald uit het Engels door Daniël Mok en Heleen H. de Both
Fenomenologische klassieken deel 4