3.3 HET WANTROUWEN VAN HET GELOOF
Langzamerhand herstelt de moderne mens zich van de schok, veroorzaakt door het besef dat hij - verstandelijk gezien - niet meer het recht heeft om te dromen; niet meer het recht heeft om te treuren om het verlies van zijn verlangen naar wat hij nodig zou kunnen hebben, maar waarvoor hij onverschillig geworden is. Hij is inderdaad allang opgehouden zijn vertrouwen te stellen in zijn wil om te geloven of zelfs in zijn verdriet over het verlies van een verlangen om te geloven.
Een huiver waart door onze nachten. In onze steden is er niet één huis zonder ten minste één ziel die weeklaagt te midden van vreugde, beangstigd door succes, ontzet door de verslaving aan behoeftes, door het onvermogen om te vertrouwen wat hij koestert.
Wat opgaat voor morele oordelen, geldt ook voor godsdienstige inzichten. Het is allang bekend dat behoefte en verlangen een rol spelen bij het vormen van godsdienstige inzichten. Maar is het waar, zoals de psychologie vaak beweert, dat onze godsdienstige inzichten niets anders zijn dan pogingen om onze onderbewuste wensen te bevredigen? Dat het concept van God alleen maar een projectie is van egocentrische gevoelens, het objectiveren van subjectieve behoeftes, het zelf in vermomming? De neiging om aan de oprechtheid van het menselijke verlangen naar God te twijfelen is een niet minder ernstige uitdaging dan de neiging om aan het bestaan van God te twijfelen. Een bewijs van de betrouwbaarheid van het geloof hebben wij dringender nodig dan een bewijs van het bestaan van God.
We hebben niet alleen ons geloof verspeeld; we hebben ons geloof in de betekenis van het geloof verloren. Alles wat wij hebben, is een gevoel van dodelijke angst. We zijn bang voor de mens. We zijn doodsbang voor onze eigen macht. Onze trotse westerse beschaving heeft geen weerstand geboden aan de stroom van wreedheid en misdaad die is losgebarsten uit de onderstroom van het kwade in de menselijke ziel. We verdrinken bijna in een stroom van schuld en ellende, die geen geweten zuiver laat. Wat hebben we gedaan met onze macht? Wat hebben we de wereld aangedaan? De stortvloed van armzaligheid sleurt onze monsterlijke verwaandheid mee. Wie is de Heer? Wij hebben de hoop opgegeven om ooit opnieuw nog een besef van Hem te krijgen, om ooit ons geloof in de betekenis van het geloof te herwinnen. Vanuit een denksysteem waarin kennis macht is, waarin waarde een ander woord is voor behoefte, waarin de piramide van het zijn op haar kop is gezet - is het inderdaad moeilijk om een weg te vinden naar een besef van God. Als de wereld alleen maar macht voor ons is en wij allen opgaan in een jacht naar goud, dan is de enige god die we kunnen tegenkomen, het gouden kalf. De natuur als gereedschapskist is een wereld die niet verwijst naar iets verders dan zichzelf. Wanneer de natuur wordt ervaren als een groots mysterie, roept ze ons op verder te kijken dan onze neus lang is.
Het besef van de grootsheid en van het verhevene is vrijwel verdwenen uit de moderne geest. Onze leersystemen vinden het van groot belang om de leerling te leren het machtsaspect van de werkelijkheid uit te buiten. Tot op zekere hoogte proberen ze het vermogen om schoonheid te waarderen te ontwikkelen. Maar er is geen opleiding tot het verhevene. We leren kinderen hoe te meten, hoe te wegen. We leren hun niet hoe te vereren, hoe verwondering en ontzag te voelen. Het gevoel voor het verhevene, het teken van de innerlijke grandeur van de menselijke ziel, in beginsel geschonken aan alle mensen, is nu een zeldzame gave. Toch wordt, zonder dat gevoel, de wereld plat en de ziel een vacuüm. Hier kan de bijbelse kijk op de werkelijkheid als gids dienen. Het is veelbetekenend dat het onderwerp van de bijbelse poëzie niet de bekoorlijkheid of de schoonheid van de natuur is; het is de grootsheid, het is het verheven aspect van de natuur dat de bijbelse poëzie probeert te roemen.
Abraham Joshua Heschel:
God zoekt de mens
Een filosofie van het jodendom
Vertaald uit het Engels door Daniël Mok
Fenomenologische klassieken deel 4
najaar 2005
