‘Het is eigenlijk wel duidelijk dat een vitaal godsdienstig geloof zijn uitdrukking moet vinden in de menselijke leefwereld. Het laten steunen van de godsdienst op gebeurtenissen die niet herhaald kunnen worden, betekent zijn isolatie van de dagelijkse ervaring van de hedendaagse mens.’1 In deze geest verklaarde de Engelse filosoof en theoloog James Martineau († 1900) ‘Openbaring betekent geen bijzondere historische onthulling, gelegaliseerd door wonderen, maar de gestaag vorderende zelfopenbaring die God tot stand brengt van zijn bestaan en van zijn aard in de goddelijkste ervaringen van de menselijke ziel.’2
Nu moeten we toegeven dat openbaring ver verwijderd is van ‘de dagelijkse ervaring van de hedendaagse mens’ - de gedachte eraan brengt een verstandig mens al in verlegenheid. Maar om haar te vereenzelvigen met onze eigen verstandelijke voorkeur is haar verdraaien voordat geprobeerd is om haar te onderzoeken. We moeten de categorieën van onze eigen ervaring willen overschrijden, zelfs wanneer een dergelijke werkwijze onze geestelijke routine en rust zou verstoren.
Profetische inspiratie moet worden opgevat als een gebeurtenis, niet als een proces. Wat is het verschil tussen een proces en een gebeurtenis? Een proces ontrolt zich regelmatig, volgens een betrekkelijk duurzaam patroon. Een gebeurtenis is buitengewoon, onregelmatig. Een proces kan doorlopend, gestadig, eenvormig zijn. Gebeurtenissen doen zich plotseling, met tussenpozen, bij gelegenheid voor. Processen zijn voorspelbaar. Gebeurtenissen zijn uniek. Een proces voltrekt zich volgens een wet. Gebeurtenissen scheppen een precedent.
Een proces speelt zich af in de natuurlijke orde. Maar niet alle gebeurtenissen zijn herleidbaar tot natuurlijke termen. Het leven van Beethoven liet muziek na, maar - gemeten in natuurlijke termen - werd haar uitwerking op de wereld minder gevoeld dan de uitwerking van een gewone wolkbreuk of een aardbeving.
De mens leeft in een orde van gebeurtenissen, niet alleen in een orde van processen. Het is een geestelijke orde. Ogenblikken van inzicht, beslismomenten, gebedstijd mogen zinloos zijn in de wereld van de ruimte, toch plaatsen ze het leven in het brandpunt.
De natuur bestaat uit processen - organisch leven bij voorbeeld kan omschreven worden als bestaande uit de processen van geboorte, groei, volheid en verval; de geschiedenis bestaat voornamelijk uit gebeurtenissen. Wat menselijke, historische trekken verleent aan het leven van Pericles of Aristoteles zijn niet de organische processen die ze doormaakten. De buitengewone, verrassende en onvoorspelbare handelingen, successen of gebeurtenissen maakten het verschil.
Een gebeurtenis is een voorval dat niet tot een deel van een proces kan worden herleid. Het is iets wat we niet voorspellen of helemaal verklaren kunnen. Spreken over gebeurtenissen houdt in dat er voorvallen zijn in de wereld die zich aan onze verklaringen onttrekken. Wat het besef van gebeurtenissen insluit, stelt het geloof in de openbaring uitdrukkelijk, namelijk dat een stem van God de wereld binnenkomt die bij de mens aandringt op het doen van zijn wil.
Wat bedoelen we met ‘de wereld’? Wanneer we een uiteindelijk, gesloten, vast en zelfgenoegzaam systeem van verschijnselen bedoelen, die zich gedragen in overeenstemming met bekende wetten, dan zou een dergelijk concept de mogelijkheid uitsluiten om een bovenaardse tussenkomst of het binnendringen van een stem die deze wetten niet kunnen verklaren, te erkennen. Inderdaad, wanneer de wereld zoals die door de natuurwetenschap beschreven wordt, als de uiteindelijke wordt beschouwd, heeft het geen zin om te zoeken naar het goddelijke, dat per definitie het uiteindelijke is. Hoe zou het ene uiteindelijke kunnen bestaan binnen het andere?
De aanspraak van de bijbel is onzinnig, terwijl wij willen begrijpen dat de wereld zoals die door de natuurwetenschap is onderzocht en afgeschilderd slechts een dunne laag is van het ten diepste onbekende. Orde is maar een van de aspecten van de natuur; haar werkelijkheid is een mysterie, gegeven, maar niet bekend. Ontelbare verhoudingen die ons leven in de gebeurtenis bepalen zijn niet bekend of voorspelbaar. Wat de geschiedenis doet met de natuurwetten kan door een natuurwet niet worden verklaard.
Een van de vele problemen is deze: er zou een fout moeten zijn in het volmaakte mechanisme van geest en stof om de geest van God in zijn structuur te laten doordringen. Te veronderstellen dat de wereld ondanks haar onmetelijke grootsheid een kleine cimbaal in Gods hand is, waarin op bepaalde ogenblikken slechts één ziel trilt hoewel ze allemaal zijn aangeraakt. Met andere woorden, te veronderstellen dat het hele complex van natuurwetten overstegen wordt door de vrijheid van God, zou de bovennatuurlijke opvatting vooronderstellen dat de natuurwetten niet uit een blinde noodzaak voortkomen maar uit vrijheid, dat niet het lot maar God de uiteindelijke is. Openbaring is niet een ingreep in de gewone loop van natuurlijke processen, maar het inbrengen van een nieuw scheppend moment in de loop der geschiedenis.
De keten van oorzaak en gevolg en van vluchtig redeneren waar dingen en gedachten in geketend zijn, is in de ruimte van eindeloze mogelijkheden bevestigd zoals een klepel hangt in een zwijgende klok. Het is alsof het complete heelal vastzit op één punt. Bij openbaring luidt de klok en woorden trillen door de wereld.
2 HET VERLEDEN IN DE TEGENWOORDIGE TIJD ZIEN
Een proces heeft geen toekomst. Het veroudert en zijn plaats wordt altijd ingenomen door zijn eigen effect. De sneeuw van vorig jaar overdenken we niet. Een gebeurtenis behoudt echter wel haar betekenis zelfs als ze voorbij is. Ze blijft bestaan als een duurzame drijfveer door en ongeacht haar uitwerking. Grote gebeurtenissen zijn, evenals grote kunstwerken, op zichzelf belangrijk. Onze belangstelling ervoor blijft, ook nadat ze zijn verdwenen.Het is inderdaad een van de eigenaardige kenmerken van het menselijke bestaan dat het verleden niet helemaal verdwijnt, dat sommige gebeurtenissen uit het grijze verleden ons tot vandaag toe in de ban houden. Gebeurtenissen die dood zijn, dingen die verdwenen zijn, kunnen niet worden gevoeld of verteld. Van een voltooid verleden zijn wij bevrijd. Maar aan de andere kant zijn er gebeurtenissen die nooit verleden worden. De heilsgeschiedenis kan omschreven worden als een poging om de scheidslijn tussen het verleden en het heden te boven te komen, als een poging om het verleden in de huidige tijd te zien.
Zo’n opvatting van tijd is niet voorbehouden aan historici. Zij wordt niet wetend door iedereen gedeeld en is essentieel voor een beschaafd bestaan.
1 G. B. Smith, Religious Thought in the Last Quarter-Century (Chicago 1927) p. 103 e.v.
2 Geciteerd in H. McLachlan, The Religious Opinions of Milton, Loeke, and Newton (Manchester 1941) p. 98.
Abraham Joshua Heschel:
God zoekt de mens
Een filosofie van het jodendom
Vertaald uit het Engels door Daniël Mok
Fenomenologische klassieken deel 4
najaar 2005
